Chie at inventadu sa roulette? S’orìgine de sa roulette
Medas rodas, unu nòmine, una tzitade chi a s’ùrtimu l’at iscritu.

Non b’at peruna noda de chie apat imbentadu sa roulette. Su giogu comente lu connoschimus essit in Parigi a s’acabu de su sèculu XVIII, e unit una roda chi girat, leada dae giogos prus antigos, a unu tapetu de puntadas leadu dae giogos de mesa italianos e inglesos.
Sos antepassados
Tres giogos prus betzos ant dadu sos petzos. Sas rodas inglesas E.O. (“even-odd”, paris-dìsparu) de sos annos 1740 teniant una roda chi giraiat cun baranta casellasatretzaduraCasellaUnu de sos 37 iscompartimentos numerados de su rotore. Narada puru slot, cup.Leghe totu → marcadas E o O e una pallittaatretzaduraPallittaSa pallitta minore lantzada in sa pista in diretzione contrària a su rotore. Sas pallittas modernas sunt de ivorina o de teflon, de 18–21 mm.Leghe totu → lantzada contra a issa; las ant proibidas in su 1745 e si sunt sighidas a giogare su matessi. Su roly-poly, unu giogu inglesu prus antigu, fiat simigiante. Su giogu de loteria italianu biribi, chi si narat nàschidu in Gènova a fùrriu de su 1750 e connotu in Frantza comente cavagnole, impreaiat una tàula de 70 nùmeros in ue sos giogadores puntaiant e una bussa dae ue si bogaiat unu nùmeru; unu nùmeru chi vinchiat torraiat 64 bortas sa posta, cun sa posta inclusa (63 a 1), duncas su banchieri si teniat 6 unidadesdinareUnidadeSa posta de base cun sa cale traballat unu sistema o unu giogadore. Sas progressiones si descrient in unidades gasi chi bàlent in cale si siat mesa.Leghe totu → subra de onni 70 puntadas, unu vantàgiu de s’8,57%. Casanova, chi bi giogaiat in sos annos 1760, lu naraiat unu giogu pro imbrogliones, e sa Frantza l’at proibidu in su 1837. At dadu s’idea de unu tapetuatretzaduraTapetuSa grìllia de puntada imprentada subra de sa mesa. Naradu puru mesa, pannu, tela.Leghe totu → de nùmeros cun unu pagamentudinarePagamentuSu chi torrat una puntada chi vinchet, espressu comente “X a 1” in prus de sa posta chi si torrat.Leghe totu → a cuota arta. S’hoca, giogada in sa corte frantzesa in su 1600 e passa, teniat trinta nùmeros e unu vantàgiu de su bancumatemàticaVantàgiu de su bancuSa parte de onni posta chi su casinò si tenet in mèdia: su 2,70% in sa roulette europea.Leghe totu → costruidu subra de casellas riservadas. Perunu de custos est sa roulette; totus impare sunt sos babbos suos.
S’hoca in sa corte frantzesa: trinta nùmeros, casellas de su bancu. Proibida dae Luisu XIV, giogada su matessi.
Su biribi in Itàlia e in Frantza: tàula numerada, nùmeru bogadu dae una bussa, cuotas artas.
Rodas E.O. in sas domos de giogu inglesas: una roda chi girat, una pallitta, paris o dìsparu. Proibidas in su 1745.
Parigi unit roda e tapetu numeradu. Su 0 e su 00 sunt ambos casellas de su bancu.
Su giogu de su Palais-Royal chi su romanzu de Lablée (1801) descriet cun detàllios chi si reconnoschent.
In ue est istada imbentada sa roulette? In Parigi, in su 1796
Su romanzu La Roulette, ou le Jour de Jaques Lablée, publicadu in su 1801, descriet una roda in su Palais-Royal in su 1796 cun sos nùmeros dae 1 a 36, unu zerurodaZeruSa casella birde ùnica chi peruna puntada a dinare paris, a dozina o a colunna cobèrrit; sa fonte de su vantàgiu de su bancu. Naradu puru zeru singulu, 0.Leghe totu → rujupuntadaRujuPuntada a dinare paris subra de sos 18 nùmeros rujos. In frantzesu: rouge.Leghe totu → e unu zeru dòpiuvarianteZeru dòpiuSa casella 00 de sa roda americana. Cun issa su vantàgiu de su bancu artziat dae su 2,70% a su 5,26%.Leghe totu → nieddupuntadaNiedduPuntada a dinare paris subra de sos 18 nùmeros nieddos. In frantzesu: noir.Leghe totu → riservados a su bancu, e unu tapetu cun sas puntadas internas e sas puntadas esternaspuntadaPuntada esternaUna puntada subra de sos cuadros a fùrriu de sa grìllia: dozinas, colunnas e puntadas a dinare paris.Leghe totu → prus o mancu comente sunt oe. Est sa prima descritzione cumpleta e est già su giogu modernu. Su Palais-Royal fiat su bighinadu de su giogu de Parigi, autorizadu e tassadu, finas a sa proibitzione de su 1837 chi at ispintu su giogu a sas tzitades termales tedescas.

Bad Homburg e sos casinòs termalesPuntadas internas e esternas in sa roulette
Su nòmine
Roulette in frantzesu bolet nàrrere “roda minore”. Sa paràula s’impreaiat pro àteros giogos de roda in antis de si firmare in custu: una règula de su 1758 pro sa Frantza Noa, sa colònia frantzesa subra de su Santu Lorentzu, proibiat già “dados, hoca, faraone e roulette”, comente contat Shelley (1988), sena nàrrere comente fiat cussa roulette. In sas primas fontes inglesas su giogu a bortas si narat “roulet” o si descriet comente “s’E.O. frantzesu”. In sos annos 1820 “roulette” cheriat nàrrere unu giogu ispetzìficu in totu s’Europa.
Sos duos zeros
Sas rodas originales de Parigi teniant su 0 e su 00, chi daiant a su bancu unu vantàgiu de su 5,26% in una roda de 38 casellas. Sa roda a zeru singulu est istada una mossa cummertziale de sos frades Blanc in Bad Homburg in su 1843, pensada pro tirare giogadores dae sas tzitades termales rivales. Sa roda americana at mantentu ambos sos zeros ca su giogu fiat arribadu in Amèrica in antis de su cambiamentu e in cue nemos teniat unu cuncurrente de vìnchere a prètziu. Unas cantas rodas americanas antigas sunt andadas prus a in antis: unu tapetu de su sèculu XIX teniat isceti sos nùmeros dae 1 a 28 cun 0, 00 e un’àbbila, pagaiat unu nùmeru sìngulu 27 pro 1, unu vantàgiu de su 12,90%, e leaiat su 9,68% in sas colunnaspuntadaColunnaDòighi nùmeros in una colunna verticale de su tapetu, pagat 2:1.Leghe totu → e in sos colores. No est durada.
Pro ite s’est ispàinada
Sa roulette non tenet bisòngiu de abilidade, si definit onni minutu e permitit a cale si siat nùmeru de giogadores de puntare totus impare contra a unu bancu chi a longu andare non podet pèrdere. Pro unu gestore est su giogu ideale: lestru, sèmplitze, chi creschet fàtzile e chi rendet a una tassa connota. Pro unu guvernu est tassàbile. Su giogu at sighidu su dinare e sas lissèntzias dae Parigi a Homburg, a Mònaco, a totue.

Sa roulette de Monte CarloCunvergèntzia a longu andare: sa lege de sos nùmeros mannos in sa roulette
Su chi no est cambiadu
Su tapetu, sos pagamentos (36/n − 1), sa sequèntzia fissa de unu turnu e su ruolu de su croupier sunt sos matessi in sa descritzione de Lablée e in una trasmissione live de oe. Sa sequèntzia de sa roda, sos deflessoresatretzaduraDeflessoreUnu de sos ostàculos de metallu in su pranu inclinadu chi ispartzinant sa pallitta chi ruet. Naradu puru canoa, diamante, pin.Leghe totu → e sos separadoresatretzaduraSeparadoreSu divisore de metallu intre duas casellas de sa roda.Leghe totu → bassos sunt megioramentos de su sèculu XIX contra a giogadores chi aiant imparadu a osservare sa pallitta. Su zeru singulu est s’ùnicu cambiamentu chi at tocadu sas probabilidades, e las at fatas mègius.
Preguntas
At fatu isperimentos cun rodas chi girant in sos annos 1650 pro àteros motivos. S’atributzione est traditzionale, no documentada. Bide sa pàgina sua.
Autorizada in su Palais-Royal finas a su 1837, a pustis proibida finas a su 1907, cando sos casinòs in sas tzitades termales e de mare sunt istados permìtidos torra.
Pro alternare in manera rigorosa sos colores e ispàinare artu/bassu e dìsparu/paris. Sa sequèntzia esata est istada fissada in su sèculu XIX e no est cambiada.
Giogare cun sa matemàtica
Prova in antis a sa sola. Onni solutzione est cuada; aberila cando ses prontu.
Su biribi torraiat 64 pro 1 subra de unu nùmeru intre 70, cun sa posta: 63 a 1. Cale vantàgiu est? Si aiat ofertu una puntada subra de duos nùmeros, cale pagamentudinarePagamentuSu chi torrat una puntada chi vinchet, espressu comente “X a 1” in prus de sa posta chi si torrat.Leghe totu → diat mantènnere su matessi vantàgiu?
Mustra sa solutzione
Risposta Su vantàgiu est 6/70, su 8,57%. Una puntada a duos nùmeros diat pagare 31 a 1, unu nùmeru intreu.
Unu nùmeru isceti vinchet una borta subra 70 estratziones e pagat 63 unidadesdinareUnidadeSa posta de base cun sa cale traballat unu sistema o unu giogadore. Sas progressiones si descrient in unidades gasi chi bàlent in cale si siat mesa.Leghe totu →; sas àteras 69 estratziones perdent 1: (63 − 69)/70 = −6/70, unu vantàgiu de su 8,57%. Nadu in àtera manera, su bancu torrat 64 inue unu giogu giustumatemàticaGiogu giustuUnu giogu in ue peruna de sas duas partes tenet vantàgiu: onni puntada at unu valore isetadu de zeru.Leghe totu → diat torrare 70.
Una puntada a duos nùmeros a x a 1 vinchet duas bortas subra 70 estratziones: 2x unidades vintas contra a 68 pèrdidas, unu valore isetadumatemàticaValore isetaduSu resurtadu mèdiu pro puntada a longu andare. −1/37 de sa posta pro onni puntada europea istandard.Leghe totu → de (2x − 68)/70. Pone 2x − 68 = −6: x = 31. Est a nàrrere 32 torrados pro 1, sa metade de 64.
Sos pagamentos de su biribi sighint 64/n torrados pro 1, e 64 si partzit in metades netas pro 1, 2, 4, 8, 16 e 32 nùmeros, duncas cussas puntadas essint intreas. Su 36 de sa roulette si podet partzire pro 1, 2, 3, 4, 6, 9, 12, 18 e 36, e custu andat bene pro unu tapetuatretzaduraTapetuSa grìllia de puntada imprentada subra de sa mesa. Naradu puru mesa, pannu, tela.Leghe totu → a rigas de tres.
Sos 70 nùmeros de su biribi, postos a rigas, lassaiant logu a bator puntadas a tres nùmeros. Cun sa règula chi istat a palas de su vantàgiu de su 8,57% de su nùmeru isceti, cantu diat dèpere pagare una puntada a tres nùmeros? Cantu diant costare sos pagamentos intreos prus a curtzu?
Mustra sa solutzione
Risposta 20⅓ a 1. Pagare 20 a 1 diat costare su 10%; pagare 21 a 1, su 5,71%.
Sa règula de su problema de subra: una puntada subra de n nùmeros torrat 64/n pro 1. Pro tres nùmeros est 64/3 = 21⅓ torrados, est a nàrrere 20⅓ a 1, chi peruna fichedinareFicheUnu dischiteddu chi rapresentat un’importu fissu, postu subra de su tapetu pro fàghere una puntada. Narada puru check.Leghe totu → podet pagare.
Una puntada a tres nùmeros a x a 1 vinchet 3 bortas subra 70 estratziones e perdet 67 bortas: unu valore isetadu de (3x − 67)/70. A 20 a 1: −7/70, su 10%. A 21 a 1: −4/70, su 5,71%.
Arrodundende a bassu de unu tertzu de unidade su giogadore perdet guasi unu puntu e mesu; arrodundende a artu nde torrant guasi tres puntos. Su trintases, cun totu sos divisores suos, lìberat sa roulette dae custu sèberu in onni puntada francu s’americana a sos chimbe nùmeros.
Sa roda de s’àbbila de su sèculu XIX teniat 31 casellasatretzaduraCasellaUnu de sos 37 iscompartimentos numerados de su rotore. Narada puru slot, cup.Leghe totu →, dae 1 a 28 prus su 0, su 00 e un’àbbila, e pagaiat 27 pro 1 subra de unu nùmeru isceti. Sas puntadas a colunnapuntadaColunnaDòighi nùmeros in una colunna verticale de su tapetu, pagat 2:1.Leghe totu → e a colore costaiant su 9,68%. Cantu diat dèpere pagare una puntada a bator nùmeros, “pro 1”, pro costare su matessi?
Mustra sa solutzione
Risposta 7 pro 1, chi costat 3/31 = 9,68%.
Una puntada chi pagat X pro 1 torrat X unidades, cun sa posta, cando vinchet. Una puntada a bator nùmeros vinchet 4 bortas subra 31, duncas torrat 4X unidades onni 31 puntadas: unu valore isetadu de (4X − 31)/31.
A 7 pro 1 est −3/31, su 9,68%, su matessi de sas colunnas e de sos colores. A 8 pro 1 diat èssere +1/31, unu vantàgiu pro su giogadore. Duncas sa règula de sa roda de s’àbbila fiat (28 − n)/n a 1, tres casellas de su bancu subra 31.
Unu pagu de ispassiu

Roda inglesa, tapetu italianu, nòmine frantzesu, duos zeros.
Fontes
- Lablée, J. La Roulette, ou le Jour.
- Kavanagh, T. M. Dice, Cards, Wheels: A Different History of French Culture.
- Schwartz, D. G. Roll the Bones: The History of Gambling.
- Bollman, M. Mathematics of the Big Four Casino Table Games: Blackjack, Baccarat, Craps, & Roulette.
- Shelley, R. Roulette Wheel Study.
- Dictionnaire de l’Académie française, 4ª ed.